Soğutmada sıcaklık kaydı ve F-gaz kayıtları: Türkiye için pratik rehber

Soğutma ekipmanı olan bir işletmede iki ayrı kayıt düzeni yan yana yürür. Biri gıdanın güvenliği için tutulan sıcaklık kaydıdır. Öteki, soğutucu akışkanın çevreye kaçmaması için tutulan F-gaz kaydıdır. İkisi de aynı cihazın başında, çoğu zaman aynı teknisyenin elinde oluşur, ama farklı mevzuata dayanır ve farklı sorulara cevap verir. Bu yazıda ikisini ayrı ayrı ele alıyor, sonunda sahada nasıl tek bir düzene oturtulabileceğini anlatıyoruz.

Bu yazı hukuki görüş değildir. Yönetmeliklerin güncel metnini kaynağından kontrol edin.

Sıcaklık kaydı: mevzuat ne istiyor, ne istemiyor

Gıda Hijyeni Yönetmeliği (RG 17.12.2011/28145) md. 10/2-ç, gıdaların uygun sıcaklıkta depolanmasını, sıcaklıkların izlenmesini ve gerektiğinde kayıt edilmesini ister. Md. 22, HACCP’nin yedi ilkesini sayar: kritik limitler, izleme, düzeltici faaliyet, doğrulama ve kayıtlar. Kayıtların “uygun bir süre” saklanmasını söyler.

Yönetmelikte olmayanlar da en az bunlar kadar önemli:

• Sayısal bir soğutucu sıcaklık limiti yok. Sahada çok kullanılan 0–4 °C aralığı yaygın HACCP pratiğidir, yönetmelik maddesi değildir. Limit işletmenin HACCP planında belirlenir.
• Kayıt sıklığı yok. Günde bir ya da iki ölçüm yaygındır; ne kadar sık ölçeceğinizi yine HACCP planınız söyler.
• Saklama süresi sayı olarak verilmez. Pratikte ürün raf ömrü artı bir süre esas alınır.

Dondurulmuş gıdada ise net bir sayı var. Hızlı Dondurulmuş Gıdalar Tebliği (2014/47), ürünün tüm noktalarının −18 °C veya altında olmasını ister; taşıma ve perakende dolapta kısa süreli artış toleransı en fazla 3 °C’dir.

İyi bir sıcaklık kaydının parçaları

Denetimde işe yarayan kayıt “dolap soğuk” demez, şunları gösterir:

1. Hangi cihaz: soğuk oda 2, et vitrini, tezgah altı buzdolabı 3.
2. Ölçülen değer ve birimi: −19,5 °C.
3. Kim, ne zaman ölçtü.
4. Değer limit dışıysa ne yapıldı: ürün başka odaya alındı, servis çağrıldı.

Dördüncü madde HACCP’deki düzeltici faaliyettir ve kâğıt formlarda en sık boş kalan sütundur. Limit dışı bir değer yazılıp altına hiçbir şey eklenmemişse, kayıt aslında bir sorunu belgeler.

F-gaz kaydı: Florlu Sera Gazları Yönetmeliği

Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik (RG 15.10.2024/32693) soğutma ekipmanı sahibine ve servis firmasına somut görevler verir. Ölçüt kilogram değil, ton CO₂ eşdeğeridir: gaz şarjı (kg) × KIP (GWP) / 1000.

Örnek: 10 kg R-404A (KIP yaklaşık 3922) yaklaşık 39 t CO₂e eder. Aynı 10 kg R-134a (KIP 1430) yaklaşık 14 t CO₂e’dir. Yani aynı şarj miktarında hangi gazı kullandığınız, hangi banda düştüğünüzü değiştirir.

Sızıntı kontrol periyotları (md. 12)

Ekipmandaki gaz (t CO₂e)	Sızıntı kontrolü	Sızıntı tespit sistemi (LDS) varsa
5 – 50	12 ayda bir	24 ayda bir
50 – 500	6 ayda bir	12 ayda bir
500 ve üzeri	LDS zorunlu; 6 ayda en az bir	—

Bazı noktalar:

• Muafiyet: 10 t CO₂e altındaki ve “hermetik olarak sızdırmazlığı sağlanmıştır” etiketli ekipman muaftır (md. 12/2).
• LDS’nin kendisi de kontrol edilir: şalt ekipmanı dışındaki ekipmanda 12 ayda bir (md. 12/3).
• Gaz dedektörü en az 12 ayda bir kontrol edilir (EK-5).
• 5 t CO₂e ve üzerindeki ekipmanın verileri EKOMVET’e girilir (md. 7). Sızıntı kontrolü bilgisinin girilmesi de zorunludur (md. 12/6).

30 iş günü kuralları (md. 18)

Operatörün takvimini belirleyen asıl maddeler bunlardır:

• Sızıntı bulunursa gecikmeden onarılır; onarımdan sonra 30 iş günü içinde takip sızıntı kontrolü yapılır.
• Yeni kurulumda ilk sızıntı kontrolü 30 iş günü içinde yapılır.
• Faaliyetten sonra 30 iş günü içinde EKOMVET girişi yapılır.
• Ekipman kayıt defteri EKOMVET üzerinden tutulur.

Operatör ekipmanın sahibi ya da kullanıcısıdır. Ekipmana sahip olmayan, onu kullanmayan servis firması operatör olamaz (md. 18/2). Bu yüzden servis firması işi yapar ve kaydı hazırlar; EKOMVET yükümlülüğü operatördedir. Sözleşmede bu işbölümünü açık yazmak iki tarafı da korur.

Kim yapabilir

Kurulum, bakım, devreden çıkarma ve 5 t ve üzeri ekipmanda sızıntı kontrolü yapan kişinin Mesleki Yeterlilik Belgesi (MYK) olmalıdır (md. 16). Üçüncü kişiye hizmet veren firmanın TS 13905 kapsamında TSE Hizmet Yeterlilik Belgesi olmalıdır (md. 17). Sızıntı kontrolü kaydında teknisyenin belge numarasını yazmak bu yüzden önemlidir.

Sızıntı kontrolünde neye bakılır

Yönetmeliğin EK-5’i kontrol yerlerini sayar: bağlantılar, gövdesi dahil vanalar, filtre-kurutucu dahil contalar, titreşime maruz kısımlar, emniyet ve işletim cihazı bağlantıları. Yöntem olarak gaz tespit cihazı, UV boya ya da köpük solüsyonundan en az biri kullanılır. Yağ lekesi, yetersiz soğutma, düşük şarj ya da LDS uyarısı da sızıntı kontrolü gerektirir.

AB müşteriniz varsa

AB 2024/573 sayılı Tüzük ilk iki bantta Türkiye ile aynı periyotları verir. 500 t CO₂e ve üzerinde daha sıkıdır: 3 ayda bir, LDS ile 6 ayda bir. AB’de operatör kayıtları en az 5 yıl saklanır. Türk yönetmeliği EKOMVET kayıt defteri için süre vermez; kayıtları en az 5 yıl saklamak güvenli bir varsayımdır.

Sahada iki kaydı tek düzende tutmak

Sıcaklık kaydı ile F-gaz kaydı farklı sorulara cevap verse de aynı cihaza bağlıdır. Soğuk oda 2’nin sıcaklığı üç gündür sınırda geziyorsa, bu çoğu zaman bir sızıntının ya da düşük şarjın ilk işaretidir. İki kayıt ayrı defterlerde durduğunda bu bağlantıyı kimse kurmaz.

Pratik bir düzen şöyle kurulabilir:

1. Her cihazın kartı olsun: gaz tipi, şarj miktarı, KIP, CO₂e, LDS var mı, EKOMVET numarası. Bant ve periyot bu karttan okunur.
2. Sıcaklık kaydı personelin işi olsun, ama limit dışı değer otomatik olarak servise düşsün.
3. Sızıntı kontrolü her seferinde aynı listeyle yapılsın: yöntem, belge no, kontrol noktaları, eklenen ve geri kazanılan gaz.
4. Onarım kaydı olan her cihazda 30 iş günlük takip kontrolü için tarih not edilsin.

Saha bu düzende nerede durur

Saha’da Soğutma şablonunu seçtiğinizde soğuk oda, teşhir dolabı, kondenser ünitesi, rack sistemi gibi varlık tipleri; soğutucu akışkan, şarj miktarı (kg), KIP, CO₂ eşdeğeri, sızıntı tespit sistemi ve EKOMVET kaydı alanlarıyla birlikte hesabınıza kurulur. F-gaz sızıntı kontrolü listesinde teknisyenin belge numarası, kullanılan yöntem, EK-5’teki kontrol noktaları, eklenen ve geri kazanılan gaz miktarı yer alır.

Sıcaklık için iş emri açmanıza gerek yok. Endüstriyel Mutfak şablonundaki sıcaklık kaydı gibi bir kayıt şablonu doğrudan cihaza işlenir. Şablon ne sıklıkla beklendiğini söyler; kayıt gecikirse cihazda “gecikti” görünür. Ölçüm sınır dışındaysa işaretlenir ve isterseniz o cihaz için tek bir servis talebi açılır. Personel kaydı telefondan girer, teknisyen uygulaması bağlantı yokken de çalışır; soğuk odanın içinde çekmeyen telefon kaydı kaybettirmez.

Her şey cihazın servis geçmişinde birleşir: sıcaklık kayıtları, arıza bildirimleri, sızıntı kontrolleri, fotoğraflar ve parça talepleri. Kayıtları ve iş emirlerini CSV olarak dışa aktarabilirsiniz.

İki şeyi açıkça söyleyelim: Saha EKOMVET’e veri göndermez, girişi operatör yine kendisi yapar; Saha’daki kayıt o girişin dayanağıdır. Saha bir HACCP sistemi de değildir; limitlerinizi HACCP planınız belirler, Saha o limitlere göre ölçümü kaydeder ve uyarır.

Ölçümlü kontrol listelerini nasıl kuracağınızı bu yazıda ayrıca anlattık. Kendi cihazlarınızla denemek isterseniz ücretsiz başlayabilirsiniz.